معمول آن دوران هيئت شناس [ جهانشناس ] نيز بوده و نسبت به ميراث علمى روزگار خودشان معرفت كامل داشته‌اند . يكى از آن دو نوبخت بود كه يك خاندان ايرانى از اعقاب وى در زمينهء علم و سياست دوران عبّاسى منزلتى ممتاز به دست آورد ، 5 و ديگرى ما شاء الله است كه گر چه يهودى بود با ميراث علمى ايران ارتباط نزديك داشت و زيج شاه را ، كه اصل آن به دوران ساسانى باز مىگردد ، به كار برد . 6 نفوذ ايرانى را نه تنها در نامها بلكه در اصطلاحات علمى نيز كه به بركت ترجمهء لاتينى مؤلّفات ما شاء الله به اروپاى قرون وسطا راه يافت ، دنبال مىتوان كرد . نام او در لاتينى به صورت Messahallath يا Messeallah آمده است . 7 ميان اين ميراث ايرانى و جنديشاپور ، مدرسهء طبّى معروف دوران ساسانيان ، كه گر چه بيشتر طبيبانش مسيحى بودند اما زبانشان پارسى بود ، رابطه‌اى مىتوان فرض كرد . 8 مؤلّفات نجومى ايرانى كه در آن روزگار به اعراب رسيد بندرت ابتكارى است و معمولا نمودار دانش هندى است كه به طور مستقيم نيز به عربان رسيده بود . روايتى عربى ، ارتباط با دانش هندى را چنين تصوّر مىكند : به سال 771 / 154 ه . يا سال 773 / 156 ه . جزو اعضاى سفارت هند در دربار منصور ، دانشورى هندى به نام مايكا يا كانكا بود كه از هند رساله‌اى دربارهء نجوم و جدولهاى آن همراه آورده بود كه در ترجمهء عربى فراهم آمده به وسيلهء فزارى و يعقوب بن طارق نام كتاب سند هند بر آن نهاده شد . 9 بسيارى از نكات اين قصّه ، و هم تاريخ مذكور روشن نيست و روايت ديگر دربارهء سفارت دوم به سال 777 - 778 / 161 ه . پيچيدگى آن را بيشتر مىكند ، 10 ولى با اطمينان و قطعيّت كامل معيّن شده كه اصل اين رساله « براهمسپهط - سدهانت » است كه به سال 628 [ ميلادى ] براهما گوپتا به تأليف آن پرداخته است 11 و كلمهء سيدهانت در محيط عربى ، تحت تاثير اشتقاقهاى عاميانه ، به « سند هند » مبدّل شده كه تسميهء عربى دو قسمت هندوستان ، يعنى هندوسند ، نيز از آن مايه گرفته است . « سيدهانتا » در اصل به معناى معرفت و علم و مذهب است 12 كه بعد عنوان اصطلاحى همهء كتابهاى علم نجوم شد . رسالهء « سند هند » مقدّمه‌اى مختصر داشت و تعدادى جدولهاى نجومى دربارهء حركت اجرام سماى و طلوع و غروب برجها به دنبال آن آمده بود ، و اين حركات بر حسب دورانهاى زمانى چند هزار ساله موسوم به كلپه بر اساس اين فرض محاسبه شده بود كه در آغاز جهان ستارگان و ماه و خورشيد در امتداد يك خط قرار داشته‌اند و در نهايت جهان به همان وضع باز مىگردد . 13 اين نظريّه مدّتهاى دراز در اروپا معروف بود و به